Kila wakati tunapoambiwa kuhusu ndoto kubwa za kiteknolojia za taifa letu, mara nyingi tunasubiri kusikia ni nani atakayelipa gharama halisi. Leo hii, tarehe 4 Julai 2026, sauti ya wazi imesikika kutoka katika kijiji cha wavuvi cha Nango kule Kaunti ya Siaya, ambapo wananchi wamesitisha kwa nguvu kampeni ya serikali ya kuelezea mradi wa kwanza wa nishati ya kinyuklia nchini. Katika zama hizi za mabadiliko ya kiuchumi, mzozo huu ni uthibitisho tosha wa uwepo wa pengo kubwa la uaminifu kati ya wasomi wa Nairobi na jamii za kiasili zinazolinda ardhi yao. Dola bilioni tatu nukta tisa. Kijiji kimoja kidogo cha wavuvi kando ya Ziwa Victoria. Pengo kubwa lisilozibika la uaminifu. Sisi kama taifa hatuwezi kuendelea kujenga miradi mikubwa ya nishati huku tukiwapuuza wale ambao maisha yao yanategemea ardhi na maji tunayotaka kuyatumia kwa majaribio ya kisayansi.
Inashangaza kuona jinsi Mamlaka ya Nishati ya Kinyuklia (NuPEA) inavyokimbilia kusaini mikataba mikubwa huko Vienna na Shirika la Kimataifa la Nishati ya Atomiki (IAEA), kama walivyofanya tarehe 30 Juni iliyopita, huku wakishindwa kufanya mazungumzo ya msingi na ya dhati na wamiliki halisi wa ardhi nchini. Ndoto ya kinyuklia ya Kenya inaonekana kama mradi mzuri kwenye makaratasi ya washauri wa kigeni, lakini kwa mama mboga na mvuvi wa Nango, hii ni tishio la moja kwa moja kwa usalama wao na vizazi vyao vya baadaye. Sisi si maabara ya majaribio ya kisayansi. Hakuna tena kufanya maamuzi bila kushauriana na wananchi. Hakuna tena kutumia ardhi yetu kama uwanja wa majaribio. Hakuna tena kupuuza hofu za jamii za kiasili. Maandamano ya leo huko Siaya ni ukuta wa uaminifu ambao serikali ya Rais William Ruto inalazimika kuukabili kabla ya kuweka jiwe la msingi la kinu chochote cha nyuklia.
Gharama ya dola bilioni 3.9 kwa ajili ya kinu cha kwanza cha nyuklia nchini Kenya ni mzigo mwingine mkubwa wa kifedha ambao sisi, kama walipakodi waliochoka, tutalazimika kuubeba. Katika kipindi hiki ambacho bado tunapambana na madhara ya Sheria mpya ya Fedha ya 2026 na gharama kubwa za maisha, inaonekana kama kipaumbele cha serikali kimepotea kabisa. Tunajiingiza kwenye mtego mwingine mkubwa wa madeni ya kigeni ili kufadhili nishati ambayo labda hatutaihitaji kama tukiwekeza kikamilifu kwenye nishati yetu kubwa ya jotoardhi huko Menengai na nishati ya jua kule kaskazini. Ni wakati sasa wa kuhoji usahihi wa kiufundi na kimaadili wa miradi hii kabla hatujajikuta kwenye mzozo mkubwa wa kiikolojia ambao hatuna uwezo wa kiufundi wa kuukabili.
Mwisho wa siku, maendeleo ya kweli hayapimwi kwa megawati za nishati ya atomiki tunazozalisha, bali kwa kiwango cha heshima tunachokitoa kwa sauti za jamii zetu za kiasili. Jamii ya Central Sakwa kule Siaya imetuma ujumbe mzito na wa wazi kwa serikali kwamba hawatakubali kufanywa watazamaji tu katika maamuzi yanayohusu maisha yao. Pengine hii ni fursa ya kipekee kwa NuPEA na watunga sera wote nchini kujifunza kuwa mazungumzo ya dhati hayafanyiki kupitia magari ya matangazo ya barabarani, bali kupitia meza za ushauri zinazoheshimu viongozi wa kiasili na hofu halisi za wananchi. Ikiwa tunataka kujenga Kenya iliyo salama na yenye usawa, sauti za Siaya hazipaswi kupuuzwa kama kelele za kisiasa, bali zinapaswa kuwa dira ya jinsi tunavyoendesha mageuzi yetu ya nishati ya baadaye.