Mwisho wa Ukoloni wa KPLC: Kenya Yavunja Ukiritimba wa Miaka 30 wa Nishati

Kuanzia mwezi wa Mei 2026, soko la nishati nchini Kenya limeingia kwenye zama mpya kabisa za ushindani na uhuru wa kibiashara. Kufuatia kupitishwa kwa kanuni mpya za nishati nchini, serikali imevunja rasmi ukiritimba wa miaka thelathini wa kampuni ya umma ya Kenya Power (KPLC). Chini ya mfumo huu mpya wa 'Open Access', wazalishaji binafsi wa umeme sasa wanaweza kuuza nishati moja kwa moja kwa viwanda na wateja wakubwa bila kupitia KPLC. Haya ni mageuzi makubwa ya kihistoria yanayolenga kushusha gharama za umeme na kuvutia wawekezaji wa nishati safi.

Je, kanuni hizi mpya za nishati nchini Kenya ni nini?

Mwezi wa Mei 2026, Wizara ya Nishati ilichukua hatua ya kihistoria kwa kutangaza rasmi kuanza kutumika kwa Kanuni za Nishati (Soko la Umeme, Ugavi wa Jumla na Ufikiaji Huria), 2026. Chini ya kanuni hizi mpya, mfumo wa soko la nishati nchini umefanyiwa marekebisho ya kimsingi. Wazalishaji huru wa umeme (IPP), kama wale wanaozalisha nishati ya jotoardhi huko Naivasha au nishati ya upepo kule Turkana, sasa wana ruhusa ya kisheria ya kuuza umeme wao moja kwa moja kwa viwanda vikubwa na wateja wengine wa kibiashara. Umeme huo sasa utasafirishwa kupitia gridi ya taifa inayomilikiwa na KETRACO na KPLC kwa kulipia ada maalum ya usafirishaji. Miaka thelathini. Kampuni moja ya umma. Mabadiliko makubwa ya kihistoria. Ukoloni wa KPLC umeisha.

Kwa nini ukiritimba wa miaka 30 wa KPLC unavunjwa sasa mwaka wa 2026?

Uamuzi huu wa serikali chini ya uongozi wa Rais William Ruto unatokana na shinikizo kubwa la kiuchumi na kijamii. Kwa miongo kadhaa, viwanda nchini Kenya vimekuwa vikilalamikia gharama kubwa za nishati na mgawo wa umeme usio wa kawaida, hali inayofanya bidhaa za Kenya kushindwa kushindana katika soko la kikanda la Afrika Mashariki. KPLC, ikiwa kama mnunuzi pekee wa umeme, imekuwa ikikabiliwa na madeni makubwa na ufanisi duni wa kiutawala. Hakuna tena kulazimika kununua kutoka chanzo kimoja. Hakuna tena kukatika kwa umeme bila hiari. Hakuna tena ushuru wa kipekee wa KPLC. Serikali inalenga kuleta ushindani wa soko huru ili kuvunja mtego huu wa nishati na kuruhusu sekta binafsi kuchochea ukuaji wa viwanda.

Je, mfumo huu mpya wa nishati utafanya kazi vipi?

Ili kuzuia machafuko kwenye gridi ya taifa na kuhakikisha usalama wa nishati, kanuni hizi za mwaka wa 2026 zimeanzisha utaratibu madhubuti wa hatua kwa hatua:

Utoaji wa Leseni Mpya za Biashara: Mamlaka ya Udhibiti wa Nishati na Petroli (EPRA) imeanza kutoa leseni maalum kwa IPPs kuuza umeme moja kwa moja kwa watumiaji wa jumla wanaotumia zaidi ya megawati tano.
Ada ya Kutumia Gridi (Wheeling Charges): Wazalishaji binafsi watatoza wateja wao bei ya nishati, lakini watalazimika kulipa ada maalum ya wheeling kwa KETRACO na KPLC kwa kutumia miundombinu yao ya gridi kusafirisha umeme huo.
Uundaji wa Soko la Jumla la Umeme: Mfumo huu utaruhusu uundaji wa soko huru ambapo bei ya umeme itaamuliwa na nguvu ya usambazaji na mahitaji, badala ya mikataba migumu ya ununuzi wa nishati (PPA) ya miongo miwili iliyopita.

Ni changamoto gani ambazo soko hili jipya linakumbana nazo?

Licha ya kuwa mageuzi haya yanaonekana kama mkombozi wa kiuchumi, safari ya utekelezaji kamili nchini Kenya bado ina vikwazo vingi vya miundombinu. Mtandao wa sasa wa gridi ya taifa unahitaji uboreshaji mkubwa ili kuweza kuhimili usafirishaji wa nishati kutoka kwa wazalishaji wengi tofauti bila kusababisha hitilafu za kiufundi. Pia, kuna hofu kwamba KPLC, inayokabiliwa na kupoteza wateja wake wakubwa wa kibiashara ambao ndio chanzo kikuu cha mapato yake, inaweza kukabiliwa na mporomoko mkubwa wa kifedha utakaowaumiza watumiaji wadogo wa nyumbani. Hali halisi ni ngumu. Pengine gharama ya awali ya wheeling itakuwa kubwa mno kuzuia IPPs ndogo kuingia sokoni. Hata hivyo, huu ni mwanzo wa kuiondoa Kenya kwenye kifungo cha kifedha cha nishati ya zamani na kuingia kwenye ushindani unaoongozwa na nishati jadidifu.